ՀԿԴ/0031/06/23

Ն ր Ր իզ բ թ

րԱ: ՀԿԴ/0031/06/23

' ՀՐՏ ՄԱ )

3 ք տ Ա 2 վ -

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆ

ՎՃՌԱԲԵԿ ԴԱՏԱՐԱՆ

ՈՐՈՇՈՒՄ

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ԱՆՈՒՆԻՑ

Հայաստանի հանրապետության

հակակոռուպցիոն դատարան,

Նախագահող դատավոր՝ Վ.Դոլմազյան

Հայաստանի Հանրապետության

վերաքննիչ քրեական դատարան,

Նախագահող դատավոր՝ Ա. Հովհաննիսյան

2024 թվականի օգոստոսի 29-ին քաղաք Երնանում

ՀԸ Վճռաբեկ դատարանի հակակոռուպցիոն պալատի կոռուպցիոն

հանցագործությունների քննության դատական կազմը (այսուհետ նան՝ Վճռաբեկ դատարան),

նախագահությամբ՝ Ս.ԶԻՉՈՅԱՆԻ

մասնակցությամբ դատավորներ՝ ԵԴԱՆԻԵԼՅԱՆԻ

Ա.ԿՐԿՅԱՇԱՐՅԱՆԻ

Ռ.ՄԽԻԹԱՐՅԱՆԻ

Դ.ՎԵՔԻԼՅԱՆԻ

գրավոր ընթացակարգով քննության առնելով մեղադրյալ աը

վերաբերյալ ՀՀ վերաքննիչ քրեական դատարանի (այսուհետ նան՝ Վերաքննիչ

2

դատարան) 2023 թվականի մայիսի 12-ի որոշման դեմ մեղադրյալ արարը պաշտպան աաա լ վերանայման բողոքը,

ՊԱՐԶԵՑ

Վարույթի դատավարական նախապատմությունը.

1. 2022 թվականի հունիսի 29-ին աաարաարաաաը:...:

թվան ւան գործը՝ 2003 թվականի ապրիլի 18-ին ընդունված ՀՀ քրեական օրենսգրքի (այսուհետ նան՝ ՀՀ նախկին քրեական օրենսգիրք) 178-րդ հոդվածի 3-րդ մասի 1-ին կետով, 308-րդ հոդվածի 2-րդ մասով ն 314-րդ հոդվածի Լին մասով նախատեսված հանցագործությունների հատկանիշներով:

2022 թվականի հուլիսի 9-ին աաա: է

թ աաաը ւս վարութը՝ 2021 թվականի մայիսի 5-ին ընդունված ՀՀ քրեական օրենսգրքի (այսուհետ նան՝ ՀՀ գործող քրեական օրենսգիրք) 255-րդ հոդվածի 3-րդ մասի 3-րդ կետով, 441-րդ հոդվածի 2-րդ մասի 2-րդ կետով ն 445-րդ հոդվածի 1-ին մասով:

2022 թվականի հուլիսի 13-ին թիվ լնն: կաս վարույթը միացվել է թիվ արան վարույթին:

11. 2022 թվականի օգոստոսի 4-ին արո ըը:...ւտվ.է։

2022 թվականի օգոստոսի 5-ին Ո | մեղադրանք է ներկայացվել ՀՀ նախկին քրեական օրենսգրքի 178-րդ հոդվածի 3-րդ մասի 1-ին կետով:

12. Երնան քաղաքի ընդհանուր իրավասության դատարանի՝ 2022 թվականի օգոստոսի 7-ի որոշմամբ բավարարվել է նախաքննության մարմնի միջնորդությունը, ն մեղադրյալ արը ւ ւմբ որպես խափանման միջոց է ընտրվել

կալանքը՝ երկու ամիս ժամկետով:

Երնան քաղաքի ընդհանուր իրավասության դատարանի կողմից բավարարվել ես նախաքննության մարմնի կողմից ներկայացված` մեղադրյալ արը նկատմամբ որպես խափանման միջոց կիրառված կալանքի ժամկետը երկարացնելու վերաբերյալ միջնորդությունները, ն նրա նկատմամբ որպես խափանման միջոց

3

կիրառված կալանքի ժամկետը երկարաձգվել է մինչն 2023 թվականի փետրվարի 4-ը:

2. ՀՀ հակակոռուպցիոն դատարանի՝ 2023 թվականի փետրվարի 4-ի որոշմամբ մեղադրյալ արը մամբ որպես խափանման միջոց կիրառված կալանքի ժամկետը երկարաձգվել է երկու ամսով՝ մինչն 2023 թվականի ապրիլի 4-ը:

2... 2023 թվականի մարտի 29-ին արը ւյ սցված մեղադրանքը

փոփոխվել ն լրացվել է, ն նրան մեղադրանք է ներկայացվել ինը դրվագ ՀՀ նախկին քրեական օրենսգրքի 178-րդ հոդվածի 3-րդ մասի 1-ին կետով, յոթ դրվագ 38-308-րդ հոդվածի 2-րդ մասով նախատեսված հանցանքները կատարելու համար:

22. ՀԸ Շակակոռուպցիոն դատարանի (այսուհետ նան՝ Առաջին ատյանի դատարան) ՝ 2023 թվականի ապրիլի 4-ի որոշմամբ բավարարվել է նախաքննության մարմնի միջնորդությունը, ն մեղադրյալ Ո | նկատմամբ որպես խափանման միջոց կիրառված կալանքի ժամկետը երկարաձգվել է երկու ամսով՝ մինչն 2023 թվականի հունիսի 4-ը:

3. Մեղադրյալ արը. արարը ս երանայման

բողոքի քննության արդյունքում ՀՀ վերաքննիչ հակակոռուպցիոն դատարանի (այսուհետ նան` Վերաքննիչ դատարանի)՝ 2023 թվականի մայիսի 12-ի որոշմամբ բողոքը մերժվել է, իսկ Առաջին ատյանի դատարանի դատական ակտը՝ թողնվել անփոփոխ:

Վերաքննիչ դատարանի վերոնշյալ որոշման դեմ մեղադրյալ ազոորրը պաշտպան տաոզը հատուկ վերանայման բողոք է բերել, որը Վճռաբեկ դատարանի՝ 2023 թվականի հունիսի 22ի որոշմամբ ընդունվել է վարույթ, ն սահմանվել է դատական վարույթի իրականացման գրավոր ընթացակարգ:

Ճատուկ վերանայման բողոքի հիմքերը, հիմնավորումները ն պահանջը.

Վճռաբեկ բողոքը քննվում է հետնյալ հիմքերի սահմաններում՝ ներքոհիշյալ հիմնավորումներով.

4. Բողոքի հեղինակի կարծիքով` Վերաքննիչ դատարանը խախտել է ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 19-րդ հոդվածով սահմանված մեղադրյալ

4

պտսատոոը իրավաբանական օգնության ապահովման իրավունքը ն դրա հետ փոխկապակցված՝ ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 20-րդ հոդվածի 3-րդ մասի, 45-րդ հոդվածի 3-րդ մասի, 46-րդ հոդվածի 3-րդ մասի ն 47-րդ հոդվածի 3-րդ մասի պահանջները:

4... Բողոքաբերը նշել է, որ ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 7-րդ հոդվածի Լին մասի 3-րդ կետի համաձայն՝ դատական երաշխիքների վարույթում, այդ թվում՝ կալանքի ժամկետի երկարաձգման վարույթում, դատարանն է կրում վարույթի մասնավոր մասնակցի, մասնավորապես մեղադրյալի ՀՀ քրեական

դատավարության օրենսգրքով նախատեսված բոլոր իրավունքները, այդ թվում՝ մեղադրյալի՝ իր նախընտրած պաշտպանի միջոցով դատական երաշխիքների վարույթում իր իրավունքներն իրացնելու կամ այդ նպատակով մեղադրյալի համար հանրային պաշտպան հրավիրելու ու այդ նպատակով մեղադրյալի պաշտպանության իրավունքն ապահովելու՝ ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 20-րդ հոդվածի 3-րդ մասով, 45-րդ հոդվածի 3-րդ մասով, 46-րդ հոդվածի 3-րդ մասով ն 47-րդ հոդվածի 3-րդ մասով վարույթն իրականացնող մարմնի համար նախատեսված պարտականությունները:

4.2. Բացի այդ, ըստ բողոք բերած անձի՝ օրենքի միատեսակ կիրառությունն ապահովելու սահմանադրաիրավական լիազորության շրջանակներում առկա է ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 7-րդ հոդվածի 1ին մասի 3-րդ կետը մեկնաբանելու անհրաժեշտություն Օ այն առումով, թե արդյոք դատական երաշխիքների վարույթում դատարանը՝ որպես վարույթն իրականացնող մարմին, ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 46-րդ հոդվածի 3-րդ մասի ուժով պարտավոր չէ ապահովելու ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 19-րդ ու 20-րդ հոդվածներով հոչակված մեղադրյալի իրավաբանական օգնութան ն պաշտպանության իրավունքը:

5. Վերոշարադրյալի հիման վրա, բողոքաբերը խնդրել է ամբողջությամբ բեկանել Վերաքննիչ դատարանի 2023 թվականի մայիսի 12-ի որոշումը ն կայացնել դրան փոխարինող դատական ակտ:

5

Հատուկ վերանայման բողոքի քննության համար էական նշանակություն ունեցող փաստական հանգամանքները.

ճ. Աաաա ւ ջրեական օրենսգրքի Մ8րդ

հոդվածի 3-րդ մասի 1-ին կետով (ինը դրվագ), 38-308-րդ հոդվածի 2-րդ մասով կոթ դրվագ) մեղադրանք է ներկայացվել այն արարքների համար, որ. «(. աար (:.»:

ւՏես նյութեր, հատոր 3, թերթեր 72-89:

6

7. Ըստ գործի նյութերում առկա դատական նիստի արձանագրության 2023 թվականի ապրիլի 3-ին տեղի ունեցած դատական նիստի ընթացքում մեղադրյալ ասար արել է որ հրաժարվում է իր պաշտպան աարրըը, .

խնդրել է դատական նիստը հետաձգել ն բավարար ժամանակ տրամադրել նոր պաշտպան ներգրավելու համար: Առաջին ատյանի դատարանում նիստը նախագահողը, մեղադրյալի հայտարարությանը ն միջնորդությանն ի պատասխան, նշել է, որ նախաքննության ընթացքում դատարանը վարույթ իրականացնող մարմին չէ, պաշտպանից հրաժարվելու հարցը դատարանի քննության առարկա չէ, ն բացի այդ, ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 287-րդ հոդվածի համաձայն՝ խափանման միջոցների կիրառման վարույթով պաշտպանի մասնակցությունը պարտադիր պայման չէ: Դատականի նիստի հետագա ընթացքում մեղադրյալ աաա. արար. սավորվածություն է ձեռք

բերվել, ն վերջինս շարունակել է իրականացնել մեղադրյալ արորը պաշտպանությունըշ:

8. Առաջին ատյանի դատարանի՝ 2023 թվականի ապրիլի 4ի որոշման համաճայն՝ «(...) Դառրարանը փաստում է, որ միջնորդության հեւր ներկայացված նյութերում առկա տեղեկությունները բավարար են հանգելու հենության, որ առկա, է հիմնավոր կասկածն այն մասին, որ մեղադրյալը առնչություն ունի իրեն մեղսագրված՝ 2003թ. ապրիլի 18-ին ընդունված ՀՀ քրեական օրենսգրքի 178-րդ հոդվածի 3-րդ մասի Լին կետով (9 դրվագ) (համապատասխանում է գործող ՀՀ քրեական օրենսգրքի 255-րդ հոդվածի 3-րդ մասի 3-րդ կետին) ն 38-308-րդ հոդվածի 2-րդ մասով (7 դրվագ) (համապատասխանում է գործող ՀՀ քրեական օրենսգրքի 46- 44-րդ հոդվածի 2րդ մասի 5-րդ կետին) նախատեսված հանցանքների կատարմանը:

(-) (Մեջբերվել են մեղադրյա աաա ..... ազար

ատա.

Միաժամանակ, Դատարանն արձանագրում է, որ ներկայացված նյութերում կան տեղեկություններ, որ ասար... ռավոր

2 Տե'ս նյութեր, հատոր 1, դատական նիստի արձանազրություն, թերթեր 80-82

7

գործողություններն իրականացրել է անձանց լայն շրջանակի հեւ, որոնց մի մասն արդեն իսկ սույն քրեական վարույթի նախաքննությամի պարզվել են ն ունեն մեղադրյալի դատավարական կարգավիճակ:

Դատարանը գտնում է, որ պաշտպանի կողմից բարձրացված այն հարցերը, որոնք ըստ վերջինիս գնահատականների բացառում են ատսաատոոոը ներկայացված մեղադրանքներում հիմնավոր կասկածի առկայությունը, իրենց բնույթով այնպիսին են, որ ամբողջությամբ ն հանգամանալից կարող են արուգման ենթարկվել գործի րար էության քննության ժամանակ՝ քրեական վարույթի ընթացքում հավաքված ապացույցների արացված ց ապացույցի ձնի ն բովանդակության վերլուծության, այն այլ ապացույցների հեր համադրելու, ապացույցների արացման աղբյուրները վերհանելու միջոցով արուգման ենթարկելով:

Անդրադառնալով քննիչի կողմից միջնորդությամը ներկայացված խափանման միջոց կիրառելու իրավաչափությանը, Դատարանը փաստում է, որ րար ներկայացված միջնորդության՝ վարոյթն իրականացնող մարմինը որպես խափանման միջոցի կիրառման իրավաչափության անհրաժեշտություն, նշել է ՀՀ Քրեական դատավարության օրենսգրքի Ա6-րդ հոդվածի 2-րդ մասի 3-րդ կետով նախատեսված պահանջների կատարումի:

տտանաոզը մեղսագրվում է հանրորեն վտանգավոր 16 արարքների

կատարում, որոնցից 9-ի դեպքում, յուրաքանչյուրի համար ՀՀ քրեական օրենսգրքով նախատեսված է ազատազրիկմուն ձնով պատիժ՝ 4-8 փարի ժամկետով, իսկ մնացած 7 արարքներից յուրաքանչյուրի համար նախատեսված է ազատազրկման ձնով պաւրիժ՝ 2-ից 6 րարի ժամկեւրով, Աաաա

աաա

Թեն մեղադրյալին վերագրվող արարքի բնոյթը ն վրանգավորության աստիճանը չեն կարող գնահատվել որպես կալանավորման հիմնավորվածությունը հատրատելու ինքնուրույն հիմք, այնուամենայնիվ, Դատարանը գտնում է, ա | ատը մեղսագրված ենթադրյալ հանցանքների ծանրությունը ն հետնաբար նան ակնկալվող պատժի խարությունը հանդիսանում են քրնական վարույթի

8

քննությանը խոչընդուրելու հավանականությունը գնահատելու կարնոր տարրեր ն գործի նյութերից բխող մյուս հանգամանքների հեւ միասին, մասնավորապես, հիշյալ ենթադրյալ հանցանքներով պատճառված վնասի չափը, հանցանքների կատարման եղանակը, հանցավոր մրադրության իրականացման աստիճանը, հանցակցության, պայմաններում՝ պասաորոը մասկակցության ատրիճանը, Դատարանին թույլ են վալիս գալու հիմնավոր եզրահանգման, որ շարունակում է բարձր լինել այն ոիսկը, որ մեղադրյալի կողմից, ազավսւթյան մեջ հայտնվելու դեպքում վերջինս կարող |՝ չկատարել իր վրա ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքով դիված պարտականությունները, որը կարող է դրանորվել նրա կողմից քրեական վարույթին խոչընդոտելու ներառյալ ապացուցման գործընթացին ապօրինի միջամդելու ձնով:

Այսպիսով՝ Դատարանը գտնում է, որ ՀՀ քրեական դատավարության, օրենսգիքի 16-րդ հոդվածի 2-րդ մասի 3-րդ կերով սահմանված վերոհիշյալ՝ մեղադրյալի հավանական գործողությունների մասին հետնությունները, որոնք առաջ են բերում անձի ազավության իրավունքի շարունակական սահմանափակում, հիմնված են գործի նյութերից ըխող ողջամիտ ենթադրությունների վրա, ուստի Դատարանն արձանագրում է, որ մեղադրյալին կալանքի տակ պահելու հիմքը չի վերացել ն շարունակում է աոկա լինել:

Դատարանը ելնելով ներկայացված նյութերից ն փաստական տվյալներից, մարդու իրավունքներր ` հարգելու, մարդու հիմնական իրավունքը բռվանդակազրկելու անթույլատրելիության սկզբունքից, հասարակության ինդհանար շահի ն անհատի հիմնարար իրավունքի միջն արդարացի հավասարակշոության անհրաժեշտությունից,, գնահատելով մեղադրյալին մեղսագրված արարքների կատարման եղանակը, դրանց հանրային

վտանգավորության աստիճանն ու բնույթը, հանգում է եզրակացության, որ աոկա, պայմաններում այլընտրանքային խափանման միջոցներից որնէ մեկի կիրառումն ի զորուչէ չեզոքացնելու վերը նշված վրանգի բարձր հավանականությունը ն առնվազն քննության փվյալ փուլում չի կարող գործուն երաշխիք հանդիսանալ մեղադրյալ տսաղոը պատշաճ վարքագիծն ապահովելու համար:

9

Վերը նշված հանգամանքները հաշվի առնելով՝ Դափարանը գտնում է, որ պաշտպանի միջնորդությունը աար... կալանք

կիրաոկլու վերաբերյալ, ենթակա է մերժման:

() Ուոամնասիրելով միջնորդությանը կից նյութերը՝ Դատարանն արձանագրում է, որ վարույթն իրականացնող մարմինը՝ մեղադրյալի կալանքի տակ գտնվելու ժամանակահատվածում դրսնորել է պատշաճ ջանասիրություն, կատարվել են բազմաթիվ վարութային գործողություններ, ձեռք բերվել նոր ապացույցներ, արդյունքում նան վերջին անգամ կալանքի ժամկետը երկարաձգելուց հեւրո փոփոխվել ն լրացվել աը... ղադրանըը: (.-»»

9. Վերաքննիչ դատարանի 2023 թվականի մայիսի 12-ի որոշման համաճայն՝ «(.) Անդրադառնալով մեղադրյալ ՈՍ | իրավաբանական օգնություն ափանալու իրավունքը Առաջին ատյանի դատարանի կողմից չապահովելու վերաբերյալ բողոքաբերի փատտրարկներին՝ Վերաքննիչ դատարանը հարկ է համարում նշել հեւրնյալը.

ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 7իդ հոդվածի համաձայն. «Լ Քրեական վարույթն իրականացնող մարմիններն են՝

1) քննիչ։բ վարույթը նախաձեռնելու պահից մինչն մեղադրական եզրակացությունը կամ քրեական վարույթը կարճելու մասին որոշումը հսկող դատախազին հանձնելը.

2) հսկող դատախազը մեղադրական եզրակացություւը կամ քրեական վարույթը կարճելու մասին որոշումը քննիչից արանալու պահից մինչն մեղադրական եզրակացությունը դատարան հանձնելը, քրեական վարույթը կարճելու մասին քենիչի որոշումը հատրապտելը կամ վարույթի նյութերը նախաքննության մարմին վերադարձնելը.

3) դատարանը մեղադրական եզրակացությունը դատախազից արանալու պահից մինչն քրեական վարույթի ավարփր, ինչպես նան դատական երաշխիքների վարույթներով»:

3 Տե'ս նյութեր, հատոր 1, թերթեր 58.79:

10

Վերր մեջբերված նորմերի բովանդակությունից հենում է, որ օրենադիրը ընդգծել է դատավարական այն ժամանակահապտվածները, երբ քննիչը, հսկող դատախազը ն դատարանը իրավասու են հանդես գալու՝ որպես քրեական վարույթն հրականացնող մարմին: Միննույն ժամանակ, Վերաքննիչ դատարանը վերոգրյալ նորմերի համադրված վերլուծության հիման վրա հարկ է համարում նշել, որ դատական երաշխիքների վարույթներով դատարանին քրեական վարույթն իրականացնող մարմին դիտելը չի կարող ենթադրել, որ, օրինակ, քննիչն այլես դադարում է համարվել վարույթն իրականացնող մարմին, ինչը հիմնավորվում է առնվազն նրանով, որ նրա իրավատաթյան՝ օրենքով սահմանված դատավարական ժամանակահատվածի չի ավարտվում այդ փուլում: Այլ կերպ՝ Վերաքննիչ դատարանը գտնում է, որ դատական երաշխիքների վարույթներով դավարանի՝ քրեական վարույթն իրականացնող մարմին համարվելը չի կարող ենթադրել վերջինին ողջ ծավալով այն նույն լիազորությունների վերապահում, որոնք տրված են վարույթի համապատասխան հանրային մասնակցին՝ որպես իրավասու ժամանակահատվածում մինչդատական վարույթն իրականացնող մարմնի: Նշյալի հիման վրա Վերաքննիչ դատարանը գնում է, որ դատական երաշխիքների վարույթներով դատարանը վարույթն իրականացնող մարմին է համարվում ն դրա ուժով կարող է լուծել միայն այն հարցերը, որոնք վարույթի այդ փուլում վերապահված են բացառապես դատարանին: Այսինքն` դատարանն իրավասու չէ լուծելու բոլոր այն հարցերը, որոնք իրենց բնույթով այնպիսին են, որ մինչդատական վարույթն իրականացնող համապատասխան հանրային մասնակցի

գործառույթների անմիջական մասն են կազմում:

Հաշվի առնելով վերոգրյալը` Վերաքննիչ դաւրարանը գնում է, որ այնպիսի հարցերի լուծումը, ինչպիսիք են՝ պաշտպանից հրաժարումի ընդունելը կամ չընդունելը, կամ, օրինակ, պաշտպան նշանակելու համար ՀՀ փաստաբանների պալատ գրավոր պահանջ ներկայացնելը, դատական երաշխիքների վարույթում ոչ թն դատարանի, այլ մինչդատական վարույթն իրականացնող իրավասու հանրային մասնակցի լիազորությունն է:

11

Վերոշարադրյալի համադրելով սոյն վարութի փատրերի հեր ն այդ համատեքարում գնահատման ենթարկելով բողոքաբերի այն դիտարկումի, որ Առաջին ատյանի դատարանը պաշտպանից հրաժարումը ընդունելու կամ չընդունելու հարցի լուծման տեսանկյունից սխալ է մեկնաբանել ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 7-րդ հողվածի Լին մասի 3րդ կետը` Վերաքննիչ դատարանը գտնում է, որ այն հիմնավոր չէ:

Վերոգրյալի հեւր մեկտեղ հաշվի առնելով նան այն հանգամանքը, որ Առաջին ատյանի դատարանում դապրական նիարը շարունակվել է պաշա աը

մասնակցությամը` Վերաքննիչ դատարանը գտնում է, որ սվտրադաս դատարանը թույլ չի տվել այնպիսի դատական սխալ, որբ կարող էր դատական ակտի բեկանման կամ փոփոխման հիմք հանդիսանալ :(..:

Վճոաբեկ դատարանի պատճառաբանությունները ն եզրահանգումը.

10. Սույն գործով Վճռաբեկ դատարանի առջն բարձրացված առաջին իրավական հարցը հետնյալն է. իրավաչա՞՛փ է արդյոք դատական երաշխիքների վարույթում պաշտպանից հրաժարումն ընդունելու` դատարանի լիազորության բացակայության մասին ստորադաս դատարանների հետնությունը:

1. ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 7-րդ հոդվածի համաձայն՝ «1 Քրեական վարույթն իրականացնող մարմիններն են՝

(-.)

3) դատարանը մեղադրական եզրակացությունը դատախազից արանալու պահից մինչն քրեական վարույթի ավարտը, ինչպես նան դատական երաշխիքների վարույթներով»:

12. Վերոշարադրյալ քրեադատավարական նորմի վերլուծությունից բխում է, որ ոչ միայն մինչդատական վարույթի ավարտից հետո, այլ նան նախաքննության փուլում դատական երաշխիքների վարույթով դատարանը, վարույթն իրականացնող մարմին լինելու` քրեադատավարական օրենքի ուղղակի կարգավորման ուժով, օժտված է վարութային ակտեր կայացնելու (կատարելու) իրավասությամբ: Ընդ 4Տեխ նյութեր, հատոր 5, թերթեր 63-65

12

որում, օրենսդիրն այս առնչությամբ որնէ տարբերակված մոտեցում չի նախատեսում ն չի սահմանափակում դատական երաշխիքների վարույթով դատարանի, ըստ անհրաժեշտության, վարութային ակտեր կայացնելու (կատարելու) լիազորությունը կամ չի նախատեսում նման ակտերի հստակ կամ սպառիչ ցանկ, բացառությամբ դատական երաշխիքների վարույթով ներկայացված միջնորդության քննության արդյունքում կայացվող որոշումների:

8. Սույն գործի նյութերի ուսումնասիրությունից երնում է, որ՝

- 2023 թվականի ապրիլի 3-ին Առաջին ատյանի դատարանում տեղի ունեցած դատական նիստի ընթացքում մեղադրյալ ՏՈՍ | հայտարարել է, որ հրաժարվում է իր պաշտպան արը ուրանից խնդրում է դատական

նիստը հետաճգել՝ բավարար ժամանակ տրամադրելով նոր պաշտպան ներգրավվելու համար: Առաջին ատյանի դատարանում նիստը նախագահողը չի քննարկել ներկայացված միջնորդությունը՝ նշելով, ռր դատարանը վարույթ իրականացնող մարմին չե, ն այդպիսով պաշտպանից հրաժարվելու հարցը դատարանի կողմից քննության առարկա չէ: Դատական նիստի ընթացքում մեղադյա ատա .Խ'«",. ա:

պայմանավորվածություն է ձեռք բերվել, ն վերջինս շարունակել է իրականացնել մեղադրյալ աը ւ ւանոթյունը:.

Է` Վերաքննիչ դատարանը, քննելով մեղադրյալ մարը շում

աաա ց ներկայացված հատուկ վերանայման բողոքը, 2023

թվականի մայիսի 12-ի որոշմամբ արձանագրել է, որ այնպիսի հարցերի լուծումը, ինչպիսիք են պաշտպանից հրաժարումն ընդունելը կամ չընդունելը, կամ, օրինակ, պաշտպան նշանակելու համար ՀՀ փաստաբանների պալատ գրավոր պահանջ ներկայացնելը, դատական երաշխիքների վարույթում ոչ թե դատարանի, այլ միսչդատական վարույթն իրականացնող իրավասու հանրային մասնակցի լիազորությունն է: Արդյունքում Վերաքննիչ դատարանը գտել է, որ Առաջին ատյանի դատարանի կողմից թույլ չի տրվել մեղադրյալ րրրը սության

իրավունքի խախտում:

5 Տե'ս սույն որոշման 7-րդ կետը:

13

14. Վերոշարադրյալ փաստական հանգամանքները գնահատելով սույն որոշման 11-12-րդ կետերում վկայակոչված իրավական նորմի ն դրա վերլուծության արդյունքում արձանագրված իրավական դիրքորոշումների լույսի ներքո՝ Վճռաբեկ դատարանն իր անհամաձայնությունն Է հայտնում ստորադաս դատարանների այն հետնությանը, որ խափանման միջոցների դատական երաշխիքների վարույթի ընթացքում դատարանը վարույթ իրականացնող մարմին չէ ն հետնաբար չի կարող լուծել պաշտպանից հրաժարվելու ն նոր պաշտպան ներգրավելու հարցը: Մասնավորապես Վճռաբեկ դատարանն արձանագրում է, որ ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգիրքը հստակ սահմանում է, թե դատավարական որ փուլում ով է վարույթ իրականացնող մարմինը, իսկ դատական երաշխիքների վարույթով դատարանի՝ վարույթ իրականացնող մարմին լինելու հանգամանքը ուղղակիորեն սահմանված է ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 7-րդ հոդվածով:

141 Անդրադառնալով Վերաքննիչ դատարանի այն հետնությանը, որ դատական երաշխիքների վարույթներով դատարանն իրավասու չէ լուծելու բոլոր այն հարցերը, որոնք իրենց բնույթով այնպիսին են, որ մինչդատական վարույթն իրականացնող համապատասխան հանրային մասնակցի գործառույթների անմիջական մասն են կազմում, ն որ այնպիսի հարցերի լուծումը, ինչպիսիք են պաշտպանից հրաժարումն ընդունելը կամ չընդունելը, կամ, օրինակ, պաշտպան նշանակելու համար ՀՀ փաստաբանների պալատ գրավոր պահանջ ներկայացնելը, դատական երաշխիքների վարույթում ոչ թե դատարանի, այլ մինչդատական վարույթն իրականացնող իրավասու հանրային մասնակցի լիազորությունն է՝ Վճռաբեկ դատարանը գտնում է, որ քրեական վարույթի նախաքննության փուլում գտնվելը չի կարող սահմանափակել դատական երաշխիքների վարույթում դատարանի որպես վարույթն իրականացնող մարմնի իրավասությանը վերապահված` տվյալ վարույթի ընթացքում ծագող ն դրա բնականոն ընթացքի ապահովմանն ուղղված հարցերի առնչությամբ անհրաժեշտ վարութային ակտեր կայացնելու (կատարելու) լիազորությունը: Այնքանով, որքանով օրենսդիրը չի սահմանափակում դատարանի այս լիազորությունը, վերջինս իրավասու է կայացնելու (կատարելու) դատական երաշխիքների կոնկրետ վարույթի

14

օրինականությունը ն արդարացիությունն ապահովելուն ուղղված ցանկացած վարութային ակտ: Հետնաբար վարույթի նախաքննական փուլում գտնվելու հանգամանքը դատարանին չի զրկում մեղադրյալի՝ պաշտպանից հրաժարումն ընդունելու լիազորությունից:

5. Հետնաբար դատական երաշխիքների վարույթում պաշտպանից

հրաժարումն ընդունելու դատարանի լիազորության բացակայության մասին ստորադաս դատարանների հետնությունն իրավաչափ չէ:

16. Միննույն ժամանակ, Վճռաբեկ դատարանն արձանագրում է, որ դատարանի՝ դատական երաշխիքների վարույթով վարույթ իրականացնող մարմին լինելը ն վարութային ակտերի կայացման (կատարման) լիազորությունը չպետք է լինի միջամտություն նախաքննությանը ն քննիչի՝ որպես նախաքննության ընթացքում վարույթ իրականացնող մարմնի ինքնուրույնությանը: Մասնավորապես, դատարանը դատական երաշխիքների վարույթով չի կարող փոխարինել բուն մինչդատական վարույթ իրականացնող մարմնին, ն հետնաբար դատարանի կողմից չեն կարող վարութային ակտեր կայացվել (կատարվել) բացառապես քննիչի որպես նախաքննություն իրականացնող մարմնի բացառիկ պատասխանատվության ներքո գտնվող հարցերի առնչությամբ, այլապես կխաթարվի քրեական վարույթի փուլային կառուցվածքը ն գործառույթային տարանջատման սկզբունքը:

7. Սույն գործով Վճռաբեկ դատարանի առջն բարձրացված երկրորդ իրավական հարցը հետնյայն է. հիմնավո՞ր է արդյոք Առաջին ատյանի դատարանի կողմից մեղադրյալ աաա լաբասական օգնություն ստանալու իրավունքի խախտում թույլ տրված չլինելու վերաբերյալ Վերաքննիչ դատարանի հետնությունը:

18. ՀԸ Սահմանադրության 67-րդ հոդվածի համաձայն՝ «Հանցագործության համար մեղադրվող յուրաքանչյուր ոք ունի՝

(-:)

2)անձամը կամ իր ընտրած փաարաբանի միջոցով պաշտպանվելու իրավունք.

3) իր պաշտպանությունը նախապատրաատրելու ն իր ընրրած փաստաբանի հեր հաղորդակցվելու համար բավարար ժամանակ ն հնարավորություններ ունենալու իրավունք.

15

(..»:

19. «Մարդու իրավունքների ն հիմնարար ազատությունների պաշտպանության մասին» եվրոպական կոնվենցիայի 6-րդ հոդվածի համաձայն` «(...) 3. Քրեական հանցագործություն կատարելու մեջ մեղադրվող մուրաքանչյուր ոք ունի հետնյալ նվազագույն իրավունքները.

(--)

գ. պաշտպանելու իրեն անձամբ կամ իր ընտրած դատապաշտպանների միջոցով կամ, եթե նա բավարար միջոցներ չունի դատապաշտպանի ծառայության դիմաց վճարելու համար, ունենալու անվճար նշանակված դատապաշտպան, երբ դա պահանջում են արդարադատության շահերը, (...)»:

20. ՇԸ քրեական դատավարության օրենսգրքի 15-րդ հոդվածի համաձայն` «1. Վարույթի իրականացումի հանրային գործունեությու է, որի ընթացքում ն արդյունքում ապահովվում: է հանրային ն մասնավոր շահերի հավասարակշռված պաշտպանությունը:

Ը»)

4 Վարույթի հանրայնությունն ապահովելիս անձի իրավունքների կամ ազատությունների սահմանափակումը պետք է համաչափ լինի հակակշիռ հանրային շահերի պաշտպանության նպավաւկին:

(.»:

Նույն օրենսգրքի 19-րդ հոդվածի 1-ին մասի համաձայն՝ «Ձերբակալված անձր, մեղադրյալը, (-.) վարույթի ընթացքում իրուվունք ունեն արանալու իրենց հրավիրած, իսկ օրենքով նախատեսված դեպքերում նան պետական միջոցների հաշվին փրամադրված փաստաբանի իրավաբանական օգնությունը»:

Նույն օրենսգրքի 20-րդ հոդվածի համաձայն՝ «Մեղադրյալը կարող է մեղադրանքից պաշտպանվել ինչպես անձամի, այնպես էլ պաշվապանի կամ օրինական ներկայացուցչի միջոցով: Մեղադրյալի պաշտպանի կամ օրինական ներկայացուցչի մասնակցությունը վարույթին չի սահմանափակում: մեղադրյալի իրավունքները:

(-)

16

Է Սոյն օրենսգրքով պարտադիր համարվող դեպքերում վարույթն

իրականացնող մարմինը պարտավոր է ապահովել վարույթին պաշտպանի ժամանակին ն իրական մասնակցությունը:

(::»:

Նույն օրենսգրքի 43-րդ հոդվածի 1-ին մասի համաձայն՝ «Մեղադրյալը սույն օրենսգիքով սահմանված կարգով իրավունք ունի՝

(-:)

7) ձերբակալման կամ մեղադրանք ներկայացնելու պահից իր ընտրությամբ ունենալու պաշտպան կամ պաշտպանվելու ինքնուրույն, իսկ պաշտպանի ծառայության դիմաց վճարելու համար միջոցներ չունենալու դեպքում ունենալու պետական միջոցների հաշվին նշանակված պաշտայան.

(-.»:

Նույն օրենսգրքի 287-րդ հոդվածի 1-ին մասի համաճայն՝ «1 Խափանման միջոց կիրառելու կամ կիրառված խափանման միջոցի ժամկետը երկարաձգելու միջնորդությամբ անցկացվում են դապտալսումներ՝ կողմերի հավասարության ն միցակցության հիման վրա, քննիչի ն մեղադրյալի պարտադիր մասնակցությամբ»:

2. Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանը (այսուհետ նան՝ Եվրոպական դատարան) նախադեպային դիրքորոշումներ է ձնավորել առ այն, որ քրեական իրավախախտում կատարելու մեջ մեղադրվող անձը, ով չի ցանկանում անձամբ իրեն պաշտպանել, պետք է կարողանա վարույթի սկզբնական փուլերից սկսած ստանալ իր ընտրած փաստաբանի իրավաբանական օգնությունը: Այնուամենայնիվ, քրեական իրավախախտում կատարելու մեջ մեղադրվող յուրաքանչյուր անձի՝ իր ընտրած փաստաբանի միջոցով պաշտպանվելու իրավունքը բացարձակ չէ: (Թեպետ ընդհանուր կանոնն այն է, որ փաստաբանի հարցում մեղադրյալի ընտրությունը պետք է հարգել, ներպետական դատարանները կարող են հաշվի չառնել այդ ընտրությունը, երբ վերաբերելի ն բավարար հիմքեր կան համարելու, որ դա անհրաժեշտ է հանուն արդարադատության շահերի: Ցանկացած պարագայում մեղադրյալի շահերը ներկայացնող փաստաբանի ընտրության

17

հարցում վերջինիս ցանկությունը հաշվի չառնելու կամ դրա կատարմանը խոչընդոտելու համար պետք է գոյություն ունենան վերաբերելի ն բավարար հիմքերճ:

22. Վճռաբեկ դատարանն արձանագրում է, որ մեղադրյալի` պաշտպանից հրաժարվելու ն այլ՝ իր կողմից ընտրված պաշտպան հրավիրելու իրավունքն ինչպես ներպետական, այնպես էլ միջազգային իրավական ակտերով սահմանված հիմնարար իրավունք է: Միննույն ժամանակ, այն բացարձակ բնույթ չի կրում ն որոշակի դեպքերում կարող է սահմանափակվել վարույթ իրականացնող մարմնի կողմից, երբ այդ սահմանափակումը համաչափ է հանրային ն մասնավոր շահերի հավասարաչափ պաշտպանության սկզբունքի տեսանկյունից:

23. Սույն գործի նյութերի ուսումնասիրությունից երնում է, որ Առաջին ատյանի դատարանը չի ընդունել մեղադրյալ ՆՍ | նկատմամբ որպես խափանման միջոց կիրառված կալանքի ժամկետը երկարաձգելու միջնորդության քննության համար 2023 թվականի ապրիլի 3-ին տեղի ունեցած դատական նիստին մասնակցող պաշտպան արը յալի հրաժարումը, իսկ Վերաքննիչ դատարանը

գտել է, որ Առաջին ատյանի դատարանի կողմից թույլ չի տրվել մեղադրյալ Ս | պաշտպանության իրավունքի խախտում:

24 Վերոշարադրյալ փաստական հանգամանքները գնահատելով սույն որոշման 18-22-րդ կետերում վկայակոչված իրավական նորմերի ն արտահայտված իրավական դիրքորոշումների լույսի ներքո՝ Վճռաբեկ դատարանն արձանագրում է, որ Վերաքննիչ դատարանն Առաջին ատյանի դատարանի դատական ակտի իրավաչափությունը ստուգելիս թեն սխալ եզրահանգման է եկել դատարանի՝ վարույթ իրականացնող մարմին լինելու հարցում, սակայն թույլ չի տվել մեղադրյալ ՈՍ | պաշտպանության իրավունքի խախտում:

24.1. Այս առնչությամբ Վճռաբեկ դատարանը կարնոր է համարում հետնյալ փաստական հանգամանքները՝

" Տես ի թիվս այլնի, Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանի` 41272111 4 թ ՕՂՔԹՔՏ չ. ԻԹաՇր գործով 2002 թվականի հուլիսի 26-ի վճիռը, գանգատներ թիվ 32911/96, 35237/97 ն 34595/97, ՉԵԱՕԹՏԱ,, ՕԹՕ14Րո4 գործով 2015 թվականի հոկտեմբերի 20-ի վճիոր, գանգատ թիվ 25703/11:

18

- Առաջին ատյանի դատարանում 2023 թվականի ապրիլի 3-ին տեղի ունեցած

դատական նիստի ընթացքում մասնակցել է մեղադրյալ ՏՈՍ | կողմից ընտրված պաշտպան աը

- թեն ՏՍ | Առաջին ատյանի դատարանում դատական նիստից հետո զրկված չի եղել իր պաշտպան արը ւ շորվելու ն նոր պաշտպան

հրավիրելու հնարավորությունից, այնուամենայնիվ, Առաջին ատյանի դատարանի 2023 թվականի ապրիլի 4-ի ն Վերաքննիչ դատարանի 2023 թվականի մայիսի 12-ի որոշումների դեմ համապատասխանաբար Վերաքննիչ ն Վճռաբեկ դատարան հատուկ վերանայման բողոքներ է ներկայացրել նույն պաշտպանը արը

25. Բացի այդ, Վճռաբեկ դատարանը, անդրադառնալով խափանման

միջոցների դատական երաշխիքների վարույթով պաշտպանից հրաժարվելու ն նոր պաշտպան ներգրավելու հարցի լուծմանը, հարկ է համարում նշել, որ պաշտպանի մասնակցության հարցը քննարկելիս դատարանը պետք է հաշվի առնի նշված վարույթների սեղմ ժամկետները, որոնց ապահովման անհրաժեշտությունից ելնելով՝ առանձին դեպքերում դատարանի կողմից այս փուլում նոր պաշտպան ներգրավելու հարցի լուծումը կարող է ոչ իրատեսական լինել՝ պայմանով, որ դա չպետք է հանգեցնի իրավաբանական օգնություն ստանալու իրավունքի խախտմանը: Ուստի դատարանը խափանման միջոցների դատական երաշխիքների վարույթի ընթացքում պաշտպանի մասնակցության հարցը լուծելիս հանրային ն մասնավոր շահերի հավասարակշոված պաշտպանության ապահովման նպատակով մեղադրյալի՝ իր կողմից ընտրած պաշտպանի միջոցով պաշտպանությունն իրականացնելու իրավունքի իրացման մասնավոր շահը պետք է հակակշռի այս վարույթի առարկան կազմող` հնարավորինս արագ լուծում պահանջող հարցերի՝ սեղմ ժամկետներում քննությունն ապահովելու հանրային շահին:

26. Ամփոփելով վերոգրյալը` Վճռաբեկ դատարանը եզրահանգում է, որ թեն դատական ակտ կայացնելիս Վերաքննիչ դատարանը սխալ է մեկնաբանել ՀՀ քրեական դատավարության օրենսգրքի 7-րդ հոդվածը, սակայն սույն որոշմամբ արտահայտված իրավական դիրքորոշումների հաշվառմամբ՝ թույ տրված 7 Տեսնյութեր, հատոր 5, թերթեր 1-4 ն թերթեր 84-90:

19

խախտումը չի ազդել գործով ճիշտ որոշում կայացնելու վրա, հետնաբար Վերաքննիչ դատարանի որոշումը պետք է թողնել անփոփոխ:

Ելնելով վերոգրյալից ն ղեկավարվելով Հայաստանի Հանրապետության Սահմանադրության 162-րդ, 163-րդ, 171-րդ հոդվածներով, Հայաստանի Հանրապետության քրեական դատավարության օրենսգրքի 31-րդ, 34-րդ, 264-րդ, 281-րդ, 361363-րդ, ն 400-րդ հոդվածներով՝ Վճռաբեկ դատարանը

ՈՐՈՇԵՑ

Լ Մեղադրյալ արարը երալ ՀՀ վերաքննիչ քրեական

դատարանի 2023 թվականի մայիսի 12ի որոշումը թողնել անփոփոխ` հիմք ընդունելով Վճռաբեկ դատարանի որոշմամբ արտահայտված իրավական դիրքորոշումները:

2. Որոշումն օրինական ուժի մեջ է մտնում կայացնելու օրը:

Նախագահող՝ Ս.ՉԻՋՈՅԱՆ

Դատավորներ՝ Ե.ԴԱՆԻԵԼՅԱՆ

.ԿՐԿՅԱՇԱՐՅԱՆ

` Ո՛ՄԽԻԹԱՐՅԱՆ

Դ.ՎԵՔԻԼՅԱՆ