«ԲԻԲԼՈՍ ԲԱՆԿ ԱՐՄԵՆԻԱ» ՓԲԸ ԱՆՀԱՏԱԿԱՆ ԴԻՄՈՒՄԻ ԸՆԴՈՒՆԵԼԻՈՒԹՅԱՆ ՎԵՐԱԲԵՐՅԱԼ

ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ՍԱՀՄԱՆԱԴՐԱԿԱՆ ԴԱՏԱՐԱՆ ԴԱՏԱԿԱՆ ԿԱԶՄԻ ՈՐՈՇՈՒՄ ԱՆՀԱՏԱԿԱՆ ԴԻՄՈՒՄԻ ԸՆԴՈՒՆԵԼԻՈՒԹՅԱՆ ՎԵՐԱԲԵՐՅԱԼ Քաղ. Երևան 24 սեպտեմբերի 2024 թ. Սահմանադրական դատարանի դատական կազմը` Նախագահությամբ՝ Է. Շաթիրյանի Անդամակցությամբ՝ Ս. Սաֆարյանի Հ. Թովմասյանի Քննության առնելով «Բիբլոս Բանկ Արմենիա» ՓԲԸ անհատական դիմումի ընդունելիության հարցը,

Պ Ա Ր Զ Ե Ց

.

1. «Բիբլոս Բանկ Արմենիա» ՓԲԸ (այսուհետ՝ Դիմող) դիմումը (ներկայացուցիչներ՝ Մ. Գևորգյան, փաստաբան Գ. Պողոսյան) Սահմանադրական դատարան է մուտքագրվել 2024 թվականի սեպտեմբերի 11-ին, որով Դիմողը խնդրել է. ,1. ՀՀ քաղաքացիական օրենսգրքի 375-րդ, 377-րդ և 382-րդ հոդվածները ճանաչել Սահմանադրության 61-րդ, 63-րդ, 75-րդ և 79-րդ հոդվածներին հակասող և անվավեր, կամ2 2. ՀՀ քաղաքացիական օրենսգրքի 375-րդ, 377-րդ և 382-րդ հոդվածները ճանաչել ՀՀ Սահմանադրությանը համապատասխանող այնպիսի մեկնաբանությամբ, համաձայն որի՝ սնանկ ճանաչված պարտապանի սնանկության վարույթի ավարտը չի կարող հանգեցնել մինչ այդ օրինական ուժ ստացած և հարկադիր կատարման ներկայացված դատական ակտի չկատարման»:

2. Դիմողը, մասնավորապես, բարձրացնում է հետևյալ իրավական հարցադրումը. «Արդյո՞ք դիմումում վիճարկվող դրույթները՝ իրավակիրառ պրակտիկայում տրված այնպիսի մեկնաբանությամբ, որի հետևանքով պարտատերը զրկվում է օրինական ուժ ստացած դատական ակտի չկատարման հետևանքով իր իրավունքների պաշտպանության հնարավորությունից, համապատասխանում են Սահմանադրությամբ պաշտպանվող դա-տական պաշտպանության և արդար դատաքննության իրավունքների բովանդակությանը, ինչպես նաև իրավական որոշակիության և օրենքների՝ իրավունքների և ազատությունների արդյունավետ իրականացման համար անհրաժեշտ կազմակերպական կառուցակարգեր և ընթացակարգեր սահմանելու սկզբունքներին»: Դիմողի պնդմամբ՝ առկա է այնպիսի իրավիճակ, երբ կողմերի միջև գործարքից բխող պարտավորությունը վերաձևակերպվել է օրինական ուժ ստացած վճռով հաստատ-ված պարտավորության՝ գումարի բռնագանձման տեսքով, որը կատարողական թերթից բխող պարտավորություն է, որի դադարումը որևէ օրենքով նախատեսված չէ: Դիմողը նշում է, որ ինքը երբևէ չի հրաժարվել իր որևէ իրավունքի իրացումից՝ ինչպես սնանկության վարույթի, այնպես էլ կատարողական վարույթի շրջանակներում: Ավելին, ըստ Դիմողի՝ երաշխավորության պայմանագրից բխող իր պահանջը չէր կարող բավարարվել հիմնական պարտապանի սնանկության վարույթի շրջանակներում, հետևա-բար՝ օգտվելով իր դատավարական իրավունքներից՝ ներկայացրել է առանձին պահանջ, որի արդյունքում առկա է օրինական ուժ ստացած դատական ակտ: Դիմողը գտնում է, որ առերևույթ առկա է վարչական դատարանի կողմից Երևան քաղաքի Արաբկիր և Քանաքեռ-Զեյթուն վարչական շրջանների ընդհանուր իրավասության3 դատարանի՝ արդեն իսկ կայացված և օրինական ուժ ստացած դատական ակտի վերա-նայում, որն ըստ էության հնարավոր է միայն նոր երևան եկած և նոր հանգամանքների առկայության դեպքում, որոնք տվյալ պարագայում բացակայում են: Դիմողը նշում է, որ Հայաստանի Հանրապետության դատարանները, հիմք ընդունելով հիմնական պարտապանի լուծարման փաստը, գտել են, որ այդ հանգամանքով պայմանավորված՝ դադարել է հիմնական պարտավորությունը, և որպես հետևանք՝ դադարել է նաև ակցեսոր պարտավորությունը՝ երաշխավորությունը: Ամփոփելով՝ Դիմողը գտնում է, որ ՀՀ քաղաքացիական օրենսգրքի 375, 377 և 382-րդ հոդվածները հակասում են Սահմանադրության 61, 63 75 և 79-րդ հոդվածներին՝ իրավակիրառ պրակտիկայում դրանց տրված մեկնաբանությամբ:

3. Ուսումնասիրելով սույն անհատական դիմումը և կից ներկայացված դատական ակտերը, ինչպես նաև ղեկավարվելով ,Սահմանադրական դատարանի մասինե սահմա-նադրական օրենքի (այսուհետ նաև՝ Սահմանադրական օրենք) 29 և 69-րդ հոդվածների պահանջներով` Սահմանադրական դատարանի դատական կազմը գտնում է, որ սույն անհատական դիմումով գործի քննությունը ենթակա է մերժման՝ ներքոնշյալ հիմքերով և պատճառաբանությամբ. 3.1. Սահմանադրական օրենքի 29-րդ հոդվածի 1-ին մասի 6-րդ կետի համաձայն՝ Սահմանադրական դատարանը գործի քննությունն ամբողջությամբ կամ մասամբ մերժելու մասին աշխատակարգային որոշում է ընդունում նույն օրենքի 69-րդ հոդվածով նախա-տեսված այլ դեպքերում: Սահմանադրական օրենքի 69-րդ հոդվածի 5-րդ մասի համաձայն` անհատական դիմումով գործի քննությունը, ի թիվս այլնի, կարող է մերժվել նաև այն դեպքում, երբ անհատական դիմումն ակնհայտ անհիմն է։ Սահմանադրության 169-րդ հոդվածի 1-ին մասի 8-րդ կետի համաձայն՝ Սահմանա-դրական դատարան կարող է դիմել յուրաքանչյուր ոք՝ կոնկրետ գործով, երբ առկա է դատարանի վերջնական ակտը, սպառվել են դատական պաշտպանության բոլոր միջոց-ները, և վիճարկում է այդ ակտով իր նկատմամբ կիրառված նորմատիվ իրավական ակտի դրույթի սահմանադրականությունը, ինչը հանգեցրել է Սահմանադրության 2-րդ գլխում4 ամրագրված իր հիմնական իրավունքների և ազատությունների խախտման՝ հաշվի առնելով նաև համապատասխան դրույթին իրավակիրառ պրակտիկայում տրված մեկնաբանությունը: Սահմանադրության հիշյալ դրույթն իր ամրագրումն է ստացել նաև Սահմանա-դրական օրենքի 69-րդ հոդվածի 1-ին մասում, որը սահմանում է այն հիմքերը, որոնց միաժամանակյա առկայության պարագայում ֆիզիկական կամ իրավաբանական անձը կոնկրետ գործով անհատական դիմում կարող է ներկայացնել Սահմանադրական դատարան։ Դրանք են՝ ա) երբ կոնկրետ գործով առկա է դատարանի վերջնական ակտը, բ) երբ սպառվել են ներպետական դատական պաշտպանության բոլոր միջոցները, գ) երբ վիճարկվում է այդ ակտով իր նկատմամբ կիրառված նորմատիվ իրավական ակտի դրույթի սահմանադրականությունը, ինչը հանգեցրել է Սահմանադրության 2-րդ գլխում ամրագրված իր հիմնական իրավունքների և ազատությունների խախտման՝ հաշվի առնելով նաև համապատասխան դրույթին իրավակիրառ պրակտիկայում տրված մեկնաբանությունը: Սահմանադրական օրենքի 69-րդ հոդվածի 2-րդ մասի համաձայն՝ անհատական դիմումը պետք է հղումներ պարունակի նորմատիվ իրավական ակտի այն դրույթներին, որոնց սահմանադրականությունը վիճարկվում է, և հիմնավորումներ, որ նորմատիվ իրավական ակտի հակասությունը հանգեցրել է Սահմանադրության 2-րդ գլխում ամրագրված իր հիմնական իրավունքների և ազատությունների խախտման` հաշվի առնելով նաև համապատասխան դրույթին իրավակիրառ պրակտիկայում տրված մեկնաբանությունը: Սահմանադրական դատարանը 2009 թվականի մարտի 17-ի ՍԴԱՈ-21 աշխատա-կարգային որոշմամբ արձանագրել է. ,(…) անհատական դիմումն ակնհայտ անհիմն է, երբ, թեև դրանում բարձրացված հարցը ենթակա է սահմանադրական դատարանի քննությանը, այնուամենայնիվ, դիմումում չեն բերվում բավարար իրավական փաստարկ-ներ այն հիմնավորելու համարե: Սահմանադրական դատարանը հիշյալ աշխատակարգային որոշմամբ նաև արձա-նագրել է. ,(…) դիմողը պետք է փորձի բավարար կերպով իրավաբանորեն հիմնավորել,5 թե իր սահմանադրական որ իրավունքներն են խախտվել և ինչ անմիջական պատճա-ռահետևանքային կապ է առկա վիճարկվող օրինադրույթի և իր իրավունքների խախտման փաստի միջև: Նշված պահանջին համապատասխան՝ դիմողը պետք է նաև դիմումում առաջադրված հարցի հիմքում ներկայացնի իրավաբանորեն փաստված հանգամանքներ և նյութեր (…)ե: Սահմանադրական դատարանի դատական կազմը փաստում է, որ Սահմանա-դրական դատարան ներկայացվող անհատական դիմումի հիմնավորված լինելու պահանջը չի կարող պահպանված համարվել բոլոր այն դեպքերում, երբ դիմողը պարզապես հղում է կատարում Սահմանադրության 2-րդ գլխում ամրագրված որևէ հիմնական իրավունքի/ազատության՝ առանց ներկայացնելու բավարար հիմնավո-րումներ վիճարկվող օրինադրույթի և այդ հիմնական իրավունքի/ազատության ենթադրյալ խախտման փաստի միջև պատճառահետևանքային կապի առկայության վերաբերյալ: Սույն անհատական դիմումի շրջանակներում Դիմողը բարձրացրել է ՀՀ քաղաքա-ցիական օրենսգրքի 375, 377 և 382-րդ հոդվածների (իրավակիրառ պրակտիկայում դրանց տրված մեկնաբանության) սահմանադրականության հարցը: Այդ առնչությամբ Սահմանա-դրական դատարանի դատական կազմն արձանագրում է. թիվ ԵԱՔԴ/3094/02/13 քաղաքացիական գործով ՀՀ Երևան քաղաքի Արաբկիր և Քանաքեռ-Զեյթուն վարչական շրջանների ընդհանուր իրավասության դատարանի՝ 2015 թվականի ապրիլի 22-ի վճռով որոշվել է. «(...) Պատասխանող Հակոբ Ումրիկյանից հօգուտ ,Բիբլոս բանկ Արմենիաե ՓԲԸ-ի բռնագանձել 238 606.15 ԱՄՆ դոլարին համարժեք ՀՀ դրամ, (...)»: Միաժամանակ, վարչական դատարանի՝ թիվ ՎԴ/1788/05/22 վարչական գործով 2022 թվականի հուլիսի 19-ի վճռում պատասխանողի ներկայացրած փաստերի, հիմնա-վորումների և պահանջի ներքո, մասնավորապես, նշված է. «02.05.2017թ. Ծառայություն է մուտք եղել Երևան քաղաքի Արաբկիր և Քանաքեռ-Զեյթուն վարչական շրջանների ընդհանուր իրավասության դատարանի կողմից գրություն, որով վերջինս հայտնել է, որ 20.04.2017թ. թիվ ԵԱՔԴ/0080/04/17 որոշմամբ վարույթ է ընդունվել ,Բիբլոս Բանկ6 Արմենիաե ՓԲԸ֊ի դիմումը Հակոբ Թորոսի Ումրիկյանին սնանկ ճանաչելու պահանջի վերաբերյալ: (...) (...) 29.11.2017թ. Ծառայության Երևան քաղաքի Արաբկիր և Քանաքեռ-Զեյթուն բաժնի կողմից կայացվել է ,Կատարողական վարույթն ավարտելու մասինե որոշում, որի կա-յացման հիմք է հանդիսացել ,Դատական ակտերի հարկադիր կատարման մասինե ՀՀ օրենքի 41-րդ հոդվածի 1-ին մասի 3-րդ կետը»: Այսպիսով, խնդրո առարկա կատարողական վարույթի առնչությամբ հարկադիր կատարումն ապահովող ծառայության կողմից դեռևս 2017 թվականի նոյեմբերի 29-ին կայացվել է այն ավարտելու մասին որոշում՝ ,Դատական ակտերի հարկադիր կատարման մասինե օրենքի 41-րդ հոդվածի 1-ին մասի 3-րդ կետով (հարկադիր կատարողն ավարտում է կատարողական վարույթը, եթե պարտապանը չունի գույք կամ եկամուտներ, որոնց վրա կարելի է բռնագանձում տարածել և հարկադիր կատարողի՝ նշված օրենքի 40 հոդվածի երրորդ մասով սահմանված կարգով իրականացված հետախուզումը և (կամ) պահան-ջատիրոջ կողմից պարտապանի գույքը փնտրելու ուղղությամբ ձեռնարկված՝ օրենքով թույլատրելի բոլոր միջոցները եղել են ապարդյուն) սահմանված հիմքով: Հետևաբար՝ Դիմողի կողմից սույն անհատական դիմումով չի հիմնավորվում վերջի-նիս կողմից բարձրացված համատեքստում սահմանադրաիրավական վեճի առկայու-թյունը: Հաշվի առնելով վերոնշյալը՝ Դիմողը սույն անհատական դիմումի շրջանակներում բավարար հիմնավորումներ չի ներկայացրել իր՝ Սահմանադրության 61 և 63-րդ հոդ-վածներով ամրագրված՝ համապատասխանաբար՝ արդյունավետ դատական պաշտպա-նության և արդար դատաքննության հիմնական իրավունքների խախտման, հետևաբար՝ նշված հիմնական իրավունքների ենթադրյալ խախտման փաստի և վիճարկվող օրինա-դրույթների (իրավակիրառ պրակտիկայում դրանց տրված մեկնաբանության) միջև անմի-ջական պատճառահետևանքային կապի առկայության վերաբերյալ՝ հաշվի առնելով այս կոնկրետ գործի հանգամանքներն ու առանձնահատկությունները: Դիմողի կողմից բարձրացված՝ վիճարկվող օրինադրույթների (իրավակիրառ պրակ-տիկայում դրանց տրված մեկնաբանության)՝ Սահմանադրության 75 և 79-րդ հոդվածներին7 համապատասխանության հարցի առնչությամբ Սահմանադրական դատարանի դատա-կան կազմն արձանագրում է, որ Սահմանադրության նշված հոդվածների բովանդակու-թյունից բխում է, որ կոնկրետ վերահսկողության պարագայում դրանք ինքնին չեն կարող դառնալ առանձին քննարկման առարկա, այլ կարող են դիտարկվել միայն որևէ հիմնական իրավունքի և (կամ) ազատության սահմանափակման լույսի ներքո: Հետևա-բար՝ Դիմողի կողմից վիճարկվող դրույթների (իրավակիրառ պրակտիկայում դրանց տրված մեկնաբանության)՝ իր որևէ հիմնական իրավունքի և (կամ) ազատության խախտման հանգեցնելը չհիմնավորելը բացառում է վիճարկվող դրույթների (իրավակիրառ պրակտիկայում դրանց տրված մեկնաբանության) սահմանադրականության հարցի քննարկումը Սահմանադրության նաև 75 և 79-րդ հոդվածներին դրանց համապատասխա-նության հարցի համատեքստում: Հաշվի առնելով վերոնշյալը՝ Սահմանադրական դատարանի դատական կազմը գտնում է, որ սույն անհատական դիմումն ակնհայտ անհիմն է: 3.2. Սահմանադրական օրենքի 29-րդ հոդվածի 1-ին մասի 1-ին կետի համաձայն՝ Սահմանադրական դատարանը գործի քննությունն ամբողջությամբ կամ մասամբ մերժելու մասին աշխատակարգային որոշում է ընդունում, եթե դիմումում առաջադրված հարցերը ենթակա չեն Սահմանադրական դատարանին: Սահմանադրության 169-րդ հոդվածի 1-ին մասի 8-րդ կետի համաձայն՝ Սահմանա-դրական դատարան կարող է դիմել յուրաքանչյուր ոք՝ կոնկրետ գործով, երբ առկա է դատարանի վերջնական ակտը, սպառվել են դատական պաշտպանության բոլոր միջոց-ները, և վիճարկում է այդ ակտով իր նկատմամբ կիրառված նորմատիվ իրավական ակտի դրույթի սահմանադրականությունը, ինչը հանգեցրել է Սահմանադրության 2-րդ գլխում ամրագրված իր հիմնական իրավունքների և ազատությունների խախտման՝ հաշվի առնե-լով նաև համապատասխան դրույթին իրավակիրառ պրակտիկայում տրված մեկնաբա-նությունը: Սահմանադրության հիշյալ դրույթն իր ամրագրումն է ստացել նաև Սահմանա-դրական օրենքի 69-րդ հոդվածի 1-ին մասում, որը սահմանում է այն հիմքերը, որոնց միաժամանակյա առկայության պարագայում ֆիզիկական կամ իրավաբանական անձը8 կոնկրետ գործով անհատական դիմում կարող է ներկայացնել Սահմանադրական դատա-րան։ Դրանք են՝ ա) երբ կոնկրետ գործով առկա է դատարանի վերջնական ակտը, բ) երբ սպառվել են ներպետական դատական պաշտպանության բոլոր միջոցները, գ) երբ վիճարկվում է այդ ակտով իր նկատմամբ կիրառված նորմատիվ իրավական ակտի դրույթի սահմանադրականությունը, ինչը հանգեցրել է Սահմանադրության 2-րդ գլխում ամրագրված իր հիմնական իրավունքների և ազատությունների խախտման՝ հաշվի առնելով նաև համապատասխան դրույթին իրավակիրառ պրակտիկայում տրված մեկնա-բանությունը: Սահմանադրական դատարանի 2009 թվականի մարտի 17-ի ՍԴԱՈ-21 աշխատա-կարգային որոշմամբ արձանագրված է. «(…) բոլոր այն դեպքերում, երբ դիմողը, ձևա-կանորեն վիճարկելով օրենքի դրույթի սահմանադրականության հարց, ըստ էության բարձրացնում է այդ դրույթի կիրառման իրավաչափության հարց (...), ապա այդպիսի դիմումները ենթակա են մերժման` (…) որպես սահմանադրական դատարանի քննության ենթակա հարց չառաջադրող դիմումներե: Սահմանադրական կոնկրետ վերահսկողության առարկա կարող են դառնալ այնպիսի վեճեր, որոնց հիմքում դրված են ոչ թե կոնկրետ գործի փաստական և (կամ) իրավական հանգամանքների գնահատման, վիճարկվող իրավական նորմի՝ տվյալ գործով կիրառման կամ չկիրառման, այլ նորմատիվ իրավական ակտի վիճարկվող դրույթ(ներ)ի սահմանադրականության գնահատման հարցեր: Այդ համատեքստում Սահմանադրական դատարանի դատական կազմը գտնում է, որ սույն անհատական դիմումով բարձրացվել է այնպիսի հարց, որը ենթակա չէ Սահմա-նադրական դատարանի քննությանը՝ հետևյալ պատճառաբանությամբ. դիմումի ուսումնասիրությունը վկայում է, որ սույն անհատական դիմումով Դիմողը, ձևականորեն վիճարկելով ՀՀ քաղաքացիական օրենսգրքի 375, 377 և 382-րդ հոդվածների (իրավակիրառ պրակտիկայում դրանց տրված մեկնաբանության) սահ-մանադրականությունը, ըստ էության բարձրացնում է տվյալ դրույթների կիրառման իրավաչափության հարց: Այսպես՝ Դիմողը ներկայացրել է դիրքորոշում, որի համաձայն՝ «(...) առերևույթ առկա է վարչական դատարանի կողմից ընդհանուր իրավասության9 քաղաքացիական դատարանի կողմից կայացված և օրինական ուժ ստացած դատական ակտի վերանայում, որն ինչպես հայտնի է դատավարական օրենսգրքերը թույլ են տալիս նոր երևան եկած և նոր հանգամանքների առկայության դեպքում, որը սույն պարագայում առկա չի եղել»։ Դիմողը նշել է նաև. «(...) թիվ ՎԴ/1788/05/22 վարչական գործով դատարանների կայացրած դատական ակտերով անհնարին է դարձել թիվ ԵԱՔԴ/3094/02/13 քաղաքա-ցիական գործով օրինական ուժ ստացած դատական ակտի կատարումը (...)»: Ելնելով վերոշարադրյալից՝ Սահմանադրական դատարանի դատական կազմը գտնում է, որ սույն անհատական դիմումով Դիմողը վիճարկվող դրույթների (իրավակիրառ պրակտիկայում դրանց տրված մեկնաբանության) հակասահմանադրականության վե-րաբերյալ որևէ հիմնավոր փաստարկ չի ներկայացրել, իսկ որպես փաստարկ ներկայաց-ված դիրքորոշումներն առավելապես վերաբերում են թիվ ՎԴ/1788/05/22 վարչական գործով ՀՀ դատարանների գործողությունների (կայացրած դատական ակտերի) իրա-վաչափությանը: Հետևաբար՝ Դիմողի կողմից բարձրացված հարցի ըստ էության քննու-թյունը ենթադրում է Սահմանադրական դատարանի կողմից ոչ թե վիճարկվող դրույթների (իրավակիրառ պրակտիկայում դրանց տրված մեկնաբանության) սահմանադրակա-նության, այլ ՀՀ դատարանների գործողությունների (կայացրած դատական ակտերի) իրա-վաչափության ստուգում, որը դուրս է Սահմանադրական դատարանի իրավասության շրջանակից: Հաշվի առնելով վերոնշյալը՝ Սահմանադրական դատարանի դատական կազմը գտնում է, որ սույն անհատական դիմումում առաջադրված հարցը ենթակա չէ Սահ-մանադրական դատարանին: Ելնելով վերոգրյալից և ղեկավարվելով ,Սահմանադրական դատարանի մասինե սահմանադրական օրենքի 29-րդ հոդվածի 1-ին մասի 1-ին և 6-րդ կետերով, ինչպես նաև 69-րդ հոդվածի 1-ին, 2 և 5-րդ մասերի պահանջներով՝ Սահմանադրական դատարանի դատական կազմը10

Ո Ր Ո Շ Ե Ց

. «Բիբլոս Բանկ Արմենիա» ՓԲԸ անհատական դիմումով գործի քննությունը մերժել: Նախագահող՝ Է. Շաթիրյան Անդամներ՝ Ս. Սաֆարյան Հ. Թովմասյան 24 սեպտեմբերի 2024 թվականի ՍԴԴԿՈ-51